Mensen die stress ervaren gaan in een soort emotionele alarmsituatie. De oorzaak zit in een spanning die ontstaat tussen de persoon zelf en de omgeving of de realiteit. Die spanning lijkt bovendien bedreigend te zijn voor de persoon. En dat is begrijpelijk. De omgeving kunnen we niet altijd zomaar veranderen om ze aan onze eisen en verwachtingen te laten voldoen. En de feiten zeker niet, hoe goed we ook onze best doen door dingen anders te zien dan ze zijn.
Het individu komt al snel in een situatie van
machteloosheid, waar defensieve emoties als remedie actief worden. Emoties zijn
immers een waarschuwingssysteem dat onze identiteit bedreigd wordt, in welk
opzicht dan ook. Dat is een biologische erfenis. De ‘vecht-vlucht-bevries’
reflex wordt actief. Emotionele voldoening (troost?) zoeken is een mogelijke
reactie. In dat geval gaat de persoon op zoek naar het geluks-hormoon dopamine
om de bedreiging te compenseren met een goed gevoel. Dat gevoel is te vinden in
ontspanning, snoepen, afleiding, positieve feedback,…Maar dopamine zoeken werkt
verslavend. Het effect is kortstondig en doet daarom verlangen naar meer. Het
is alsof je gaat schuilen onder en papieren paraplu. Het helpt even, maar als
de paraplu doorweekt is, werkt het niet meer.
Enerzijds kan dus ook een strijdmodus ontstaan. Maar vechten
brengt ons in een toestand van bewustzijnsvernauwing (eenzijdigheid) en
overdrijving. Naarmate de bedreiging sterker wordt ervaren, zal onze reactie
ook scherper en sterker worden. Er ontstaat ongetwijfeld sociale schade, maar
daar houden we op dat ogenblik geen rekening mee. Dit is dus ook niet duurzaam.
Tot zover wat we weten over de oorzaken en gevolgen. We
blijven hangen in symptoombestrijding en dat is eens te meer geen oplossing ten
gronde. Wie het vermogen heeft om te reflecteren zodra er een beetje mentale
rust ontstaat, kan inzicht verwerven. En dat inzicht is nodig om een blijvend
effect van weerbaarheid te bereiken.
Terug naar de spanning tussen persoonlijke noden en
omgeving. Om op een structurele manier minder last te hebben van deze spanning
moeten we kijken naar de beide kanten. Het inzicht zou moeten ontstaan in welke mate ik zelf
oorzaak ben van de spanning, en dus ook een deel van de oplossing kan zijn.
Even goed kan de omgeving de oorzaak zijn, en moeten we leren om daar mee om te
gaan.
Hoe kan je zelf oorzaak zijn van de spanning? Zeker wanneer
ze zich frequent voordoet, is een zelfanalyse aan de orde. Naarmate we meer
zelfkennis hebben, kunnen we oordelen op welke manier we zelf aan de oorsprong
liggen. Onze bestaande persoonlijkheid (onze ‘persona’ volgens Carl Jung) is vooral
ontstaan buiten onze wil. Onze genetica en opvoedingscontext hebben ons gemaakt
tot wie we zijn. We zijn daar niet schuldig aan, maar misschien wel aan zet.
Ook als onze ‘persona’ opgezadeld zit met kwetsuren, gevoeligheden en
gedragspatronen die we ontwikkeld hebben om te verhinderen dat we onszelf
zouden verloochenen, is dit ons aandeel. Volgens Carl Jung is het meest
afschrikwekkende voor een mens is om kennis te maken met de eigen schaduwkant.
En dat lijkt meestal zo te zijn. En dat verklaart waarom mensen met weinig
zelfkennis een hekel hebben aan feedback en tegenspraak en zich liever bedienen
van leugens en manipulatie om overeind te blijven.
Zelfkennis is de eerste fase van maturiteitsgroei. Naarmate
die toeneemt leren we iets van feedback, want we herkennen de inhoud van de
boodschap als relevant. Als we dan ook een gezond zelfvertrouwen ontwikkeld hebben
omdat we hebben leren vertrouwen op onze sterke kanten, ligt de weg open voor
het aanvaarden van onze minder goede kanten. En na die aanvaarding kan er
aandacht gaan naar het herstel van de negatieve kanten die onze opvoeding heeft
meegebracht. De weg naar ontwikkeling ligt open.
Deze benadering illustreert hoe onze groei in maturiteit ons
helpt om het eigen aandeel in het opbouwen van stress kan aangepakt worden. Misschien
heb je onvoldoende zicht gehad op je eigen competenties om belangrijke keuzen
te maken, en was je meer bezig met je compenserende drijfveren vanuit je
‘persona’? Sommige beroepskeuzen gaan op deze manier stress veroorzaken, en pas
na een heel lange tijd tot het nodige inzicht leiden.
Maar de context is ook deel van de stress-spanning. En daar
moeten we leren mee om te gaan. In onze verdere ontwikkeling van maturiteit
worden we sterker en realistischer om met het versterkte zelfbeeld sociaal
constructievere gedragspatronen te ontwikkelen. Dat omhelst zeker een
gedoseerde assertiviteit, maar ook een bescheidenheid als dat nodig en
opportuun lijkt. Die openheid is nodig om relativeringsvermogen te ontwikkelen
en feiten (de waarheid) onder ogen te zien. Dat overwint het ‘extern
toeschrijvingsgedrag’ dat typerend is voor lagere maturiteit. Relativeren helpt
ons om het echte belangrijke te onderscheiden van het bijkomstige. Je
draagvermogen om te functioneren in een imperfecte wereld wordt groter en
constructiever. Je eigen identiteit is sterk genoeg om niet beschadigt te
worden door deze imperfecties.
Maar als de context je eigen ontwikkeling verhindert, is het
ook tijd voor actie. Dit is het geval als je een gebrek aan zingeving ervaart.
Want dat is de norm om te worden wie je wil en kan zijn. Daar zit het geluk,
niet in de dopamine die door compensatiegedrag wordt geproduceerd. Als dit
duidelijk wordt heb je ook geen probleem met het nemen van drastische
beslissingen in je leven. Je zit zelf aan het stuur en het is niet je verleden
dat bepaalt waar je naartoe gaat. Je bepaalt het zelf, op basis van (zelf)inzicht.
Samengevat: het proces van maturiteit leert ons de beide
kanten van de stress te onderzoeken en er lering uit te trekken. Onze eigen
ontwikkeling maakt ons weerbaar, maar ook wijzer, positiever en gelukkiger om
in het leven te staan.
In mijn boek ‘De zeven fasen van wijsheid en maturiteit’
beschrijf ik het proces van maturiteitsontwikkeling. Ik sta stil bij de
oorzaken en gevolgen van beperkte maturiteit, de mogelijkheden van de
ontwikkeling en de stapsgewijze weg daar naartoe. Ik geef ook 36 praktische
oefeningen die je doorheen deze fasen kunnen loodsen. Deze visie is ontwikkeld
na jarenlange ervaring in het begeleiden van mensen en organisaties en de
nodige literatuur waar ik een degelijke wetenschappelijke toetsing heb gezocht.
Zie verder op ‘hugoderkinderen.blogspot.com’
Hugo Der Kinderen (Februari 2026)
Geen opmerkingen:
Een reactie posten